Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847)
Symfonie nr. 3 in a op. 56 'Schotse' (1829)
(Uitgevoerd door het Radio Symfonie Orkest in het Internet-concert van 17 januari 1998)
Voor componisten als Mozart en Haydn was reizen een noodzaak: het was de enige manier om buiten het eigen gebied bekend te worden en eventuele opdrachtgevers te vinden. In de tijd van Mendelssohn werd dat anders. Toen maakten jonge kunstenaars en intellectuelen van rijke ouders lange buitenlandse reizen om de wereld te leren kennen, inspiratie op te doen en uit een romantisch verlangen naar 'het andere' en 'exotische'.
Mendelssohn is één van de meest bereisde componisten van zijn tijd. Alleen al naar Engeland reisde hij tien keer!!
In 1829 knoopte hij aan concerten in Londen trektocht vast door Schotland, samen met zijn vriend Klingemann en raakte hij diep onder de indruk van het sombere, imposante Middeleeuwse slot Holyrood in Edinburgh, waar Mary Stuart gekroond werd tot koningin van Schotland.
In één van zijn brieven aan zijn ouders beschrijft Mendelssohn de vervallen toestand van het kasteel, de heldere blauwe hemel en de grootsheid van het landschap. Hij besluit zijn brief met: 'Ik geloof dat ik nu het begin heb gevonden van mijn Schotse Symfonie' de zestien maten muziek die hij in de brief optekende vormden later inderdaad het begin van het Eerste deel van zijn derde Symfonie.
Het duurde nog dertien jaar voordat Mendelssohn deze symfonie voltooide. Pas in 1842 was het werk gereed voor de eerste uitvoering in Leipzig. Vervolgens dirigeerde de componist het werk in Londen, waar het door koningin Victoria zo gewaardeerd werd dat hij de symfonie aan haar opdroeg.
Mendelssohns Schotse Symfonie is geen programmamuziek in de zin van een letterlijke landschapsbeschrijving. Toch was het wel Mendelssohns bedoeling muziek te componeren die de atmosfeer en het karakter van het Schotse landschap zou weergeven. Toen hij Italië verbleef kon hij immers niet verder aan de Schotse werken, omdat hij daar, in de vrolijke zuidelijke zon, het mistige beeld van Schotland niet meer kon oproepen. Maar - Stravinsky zei het al - muziek kan niet echt iets lettterlijk uitdrukken. Toen Schumann voor het eerst Mendelssohns Schotse Symfonie hoorde, maar in de veronderstelling was dat de Italiaanse (Vierde) Symfonie op de lessenaars stond, vertelde hij na afloop Mendelssohn enthousiast dat hij allerlei Italiaanse panorama's voor zich had gezien!
De Schotse Symfonie van Mendelssohn lijkt wel een aaneenschakeling van (volks)liederen: bijna alle thema's zijn frasen uit een lied. In het Andante verwerkte de componist ondermeer een melodie uit zijn oratorium Paulus en een flard van een lied van Schubert ('Gute Ruh, gute Ruh, macht die Augen zu'). In het tweede deel speelt de klarinet, een doedelzak nabootsend, een melodie die een folkloristisch karakter heeft en ook in het laatste deel zijn melodiefrasen verwerkt.
Het eerste deel bevat de meest dramatische muziek van de symfonie. De volgende delen worden zonder tussenpauze achter elkaar gespeeld. Het dansante en lichtvoetige scherzo vormt een mooi contrast met de grandeur van het openingsdeel, waarna het romantische, pastorale Andante weer bezinning en kalmte brengt, een stemming die met de bruisende, strijdlustige muziek van de finale volstrekt wordt weggeblazen.
Agnes van der Horst
|| Omhoog || Andere toelichtingen ||